سه شرط یک کاریکلماتور




عنوان مجموعه اشعار : جیرجیرک چون نتوانست با تار عنکبوت آواز بخواند جان سپرد
شاعر : مهدی یساولی


عنوان شعر اول : کاریکلماتور
۱ضرب نوازنده شادی را در جشن تقسیم میکند
۲به دستهای پینه بسته وصله نمی چسبد
۳وقتی فهمید در دلش جا دارم،پای روی دلش گذاشت
۴آینه همه چیز را به رو می آورد ولی چیزی در دلش نیست
۴گل فروش ورشکسته دیگر دسته گلی برای به آب دادن ندارد
۵وقتی پایت را در یک کفش می کنی لنگه نداری
۶همه را کنار زدم تا به خودم بــــرسم
۷برای خاموش کردن آتش خشمش روشنش کردم
۸در دیار پا برهنه ها جای سوزن انداختن نیست
۹ برای پابرهنه ها پاپوش دوختند تا آتش به پا نکنند
۱۰ کـــــــودک کار در بازی زندگی تاب ندارد
۱۱ نجاری که یک تخته اش کم است کارش لنگ است
۱۲ بعضی از زخمها با چسب دهانشان بسته نمی شود
عنوان شعر دوم : .
.

عنوان شعر سوم : .
.
نقد این شعر از : احسان رضایی
در نقد دیگری که بر روی کاریکلماتورهای ارسالی یکی دیگر از کاربران عزیز پایگاه نوشته بودم، این نکته را ذکر کرده بودم که یک کاریکلماتور چه ویژگی‌هایی دارد که آن را از سایر قالبها جدا می‌کند؟ و به آن جذابیت می‌دهد؟
اولین خصوصیت کاریکلماتور، ایجاز است. در زبان فارسی، انواع و اقسام اشعار و حکایتها و ضرب‌المثل‌ها و کلمات قصار را داریم که مفاهیم عالی و مهم را با تعداد اندکی از کلمات منتقل می‌کنند. عبارت شمس قیس رازی، نویسندۀ کتاب «المعجم فی معاییر اشعار العجم» برای این دسته از اثار این است: «به لفظ اندک و معنی بسیار». پس اولین شرط یک کاریکلماتور خوب این است ککه نشود از آن هیچ کلمه یا حرف ربطی را حذف کرد. مثلاً در این جمله: «وقتی فهمید در دلش جا دارم، پای روی دلش گذاشت» می‌شود فعل مرکب «جا دارم» را با یک فعل تک‌کلمه‌ای مثل «نشستم» عوض کرد. پس ویژگی اول کاریکاتور ایجاز است. این شرط لازم است، اما کافی نیست.
ویژگی دوم که در عنوان اختراعی این قالب (کلمه + کاریکاتور) هم پیداست، طنز است. کاریکلماتور باید رگه‌هایی از طنز داشته باشد. طبیعتاً منظور از طنز، فقط شوخی و مطایبه نیست و ما طنز سیاه و طنز تلخ هم داریم که بیشتر از آن‌که ما را به خنده بیاندازد، به فکر فرو می‌برد. اما به هر حال، آن هم نوعی طنز است. طبق تعریف طنز نمایش عدم تناسبات موجود در اموری است که در ظاهر متناسب به نظر می‌رسند. طنز با روش‌های مختلفی ایجاد می‌شود که رایجترینش تضاد است، ولی سایر صنایع ادبی مثل تشبیه (بخصوص تشبیه‌های همراه با اغراق شدید) هم می‌شود برای ساخت طنز استفاده کرد. خیلی از نویسندگان هم برای این کار از تکنیک «ایهام» استفاده می‌کنند. ایهام یعنی به کار گرفتن کلماتی با دو یا چند معنا که این‌طوری هم ایجاز زعایت می‌شود و هم اگر معانی دوم و سوم کلمه تفاوت زیادی با فضای کلی جمله داشته باشند، به طنز می‌رسیم. مثلاً در عبارت «کودک کار در بازی زندگی تاب ندارد»، تاب هم وسیلۀ بازی است و هم تاب و توان و طاقت. اما در جمله «در دیار پابرهنه‌ها جای سوزن انداختن نیست» منظور نویسنده این است که تهداد پابرهنه‌ها آن‌قدر زیاد است که به اصطلاح جای سوزن انداختن نیست. اما از منظر طنازانه ماجرا که نگاه کنیم، از خودمان می‌پرسیم چرا جای سوزن انداختن نیست؟ چون پابرهنه هستند و سوزن باعث آسیب به پای ایشان می‌شود؟ خب کسی که سوزن را می‌اندازد لابد همین قصد را هم دارد. بنابراین معنای دوم جمله که وجه طنزآمیز و نکته‌دار جمله است، درنیامده و جمله فقط همان معنای اول (ازدیاد محرومان و مستضعفان) را دارد.
و بالاخره ویژگی سوم یک کاریکلماتور خوب، پررنگ بودن وجه تصویری آن است. نکته‌ای که در نامگذاری این قالب (یادآور کاریکاتور) هم بر آن تاکید شده است. فرق کاریکلماتور با بازی زبانی، در همین است که کاریکلماتور با عناصر عینی تصویر می‌سازد، اما در بازی ذهنی می‌شود از مفاهیم ذهنی و مجرد هم استفاده کرد.اما در کاریکلماتور همین وجوه ذهنی هم باید به تصویر و عینیت نزدیک شوند. برای این کار باید از صنایعی مثل تشخیص یا حس‌آمیزی استفاده کرد. مثلا در جمله «ضرب نوازنده شادی را در جشن تقسیم می‌کند» تاکیر بر بازی زبانی بین ضرب و تقسیم است. این عبارت اگر بدون نوازنده و جشن بود، دیگر کاریکلماتور نبود.
در اغلب عبارتهای ارسالی، این سه شرط رعایت شده است. اما بهتر است که این شرطها به شکل هنرمندانه‌ای رعایت شوند. جمله موجز و طنازانه ما، باید از جهات مختلف هم معنی بدهد و بررسی شود. با این کار، کاریکلماتورهای بسیار زیباتری را از نویسنده محترم خواهیم خواند.

منتقد : احسان رضایی

متولد ۱۳۵۶ تهران، داستان‌نویس، منتقد ادبی و مجری-کارشناس برنامه‌های تلویزیونی و رادیویی مختلف دربارۀ کتاب. مؤسس و اولین سردبیر پایگاه نقد داستان. تألیفاتش در زمینه تاریخ و ادبیات است.



دیدگاه ها - ۱
مهدی یساولی » سه شنبه 07 اردیبهشت 1400
سلام ممنونم بابت وقتی گذاشتید سپاس از نظرتون

برای ارسال نظر وارد پایگاه شوید.