تک بیت ها




عنوان مجموعه اشعار : نقیضه ۲
شاعر : کیوان حکانی


عنوان شعر اول : سعدی

چاپلوسی گر گره نگشود از کار ای عزیز
چاره آن دانم که در پایش بمالی روی را
_____
عاشق آن نیست که از بنز، سواری گیرد
عاشق آنست که بر دیده نهد پیکان را

شیخ اجل همیشه نگاهی نوستالژیک به پیکان ابن تالبوت ابن رومی داشتند
_____
متناسبند و موزون حرکات دلفریبت
تو گمان کنی ندانم، همه هست بهر جیبت؟
____

عنوان شعر دوم : حافظ
مقام عیش میسر نمی شود بی رنج
به جز به رابطه ای یا به ارث بردن گنج
____
هزار نکته باریکتر ز مو این جاست
نه هر الف بچه ای، رسم خاوری داند
(بدون شرح)
______
هزار نکته باریکتر ز مو اینجاست
که جز به میکروسکوپ نمیتوان دیدش
____
طایر دولت اگر باز گذاری بکند
شاید این مرتبه پنچر نشود خوشبین باش

طایرهای دولتی از زمانهای قدیم کیفیت مناسبی نداشتند
____
در حسرتم که ببینم نوه نتیجه ام
هان ای پسر بکوش که روزی پدر شوی
____
کِش لقمه و ساندویچ رها کن ای پسر
کش میوه دلپذیرتر از شهد و شکر است

کِش میوه نوعی خوراکی سالم در دوران حافظ بوده
و چون فرزند حافظ علاقه وافری به کِش لقمه و ساندویچ داشته، شاعر با این بیت او را نصیحت کرده

عنوان شعر سوم : .
.
نقد این شعر از : عبدالله مقدمی
در این نوبت ما تعدادی از تک بیت های نقیضه را از آقای کیوان حکانی می خوانیم. در واقع باید بگوییم این تک بیت ها محصول مشترک آقای حکانی و جناب سعدی یا حافظ است! یکی از تکنیک های ژانر طنز و شوخ طبعی، کوتاه نویسی است. در نثر کاریکلماتور، و در شعر «تک بیت» از برجسته ترین روش های طنزنویسی کوتاهند. دستکاری در شعرهای بزرگان، به قصد بیرون کشیدن و خوانش متنی نو، البته روشی پرکاربرد است. اما نکته اینجاست که در بسیاری از مواقع این «کمیت» منجر به کیفیت نمی شود. چرا؟ برای اینکه شاعران و نویسندگان بسیاری هستند که با دیدن بیت یا مصرعی معروف، به صورتی بداهه و بدون تمرکز، تغییری بامزه روی آن می دهند. این کار معمولاً برای تفنن انجام می شود اما گاهی پیش می آید که شاعری این تفنن را جدی می گیرد. تا اینجای کار هیچ ایرادی نیست. اتفاقاً جدی گرفتن یک موضوع می تواند، کارها و آثار ارزشمندی در بر داشته باشد اما این اتفاق به شرطی می افتد که شاعر روی آثار آفریدهء خود وقت بگذارد و با وسواس به آنها نگاه کند. بنده خود به شخصه دوست شاعری را دیده ام که دیوان حافظ را دست گرفته و به بعضی مصرع ها، مصرعی می افزود. او در بیست دقیقه توانست، بیست بیت جدید بسازد! در واقع برای هر مصرع، یک دقیقه وقت گذاشته بود. باز هم تا اینجای کار مشکلی نیست. حتی می تواند یک تمرین خوب برای دیدن از زوایای متفاوت باشد. اما مشکل از آنجا آغاز می شود که دوست شاعر ما، همین مصاریع تمرینی را به عنوان آثار آفریده خود مد نظر می گیرد و آنها را به صورت رسمی منتشر می کند!
غرض از همه مطالب بالا این بود که به آقای حکانی عزیز عرض کنم که تمرین نقیضه سرایی بسیار عالی است اما لازم است که حتماً در انتها، با وسواس و سخت گیری، از میان آنها بهترین شان را انتخاب کنید.
چاپلوسی گر گره نگشود از کار ای عزیز
چاره آن دانم که در پایش بمالی روی را
این بیت چندان قوی نشده است. برای چه؟ برای اینکه بین مصرع اول و دوم، به جز ارتباط معنایی و نحوی، ارتباط دیگری ساخته نشده است. مثلاً اگر شاعر می توانست با «مالیدن روی در پای معشوق» و «خاریدن یا حتی مالیدن پاچهء او» ارتباط بسازد، شعر دارای ارتباط چندوجهی می شد. «پاچه‌مالی، گر گره نگشود از کار ای عزیز...»
عاشق آن نیست که از بنز، سواری گیرد
عاشق آنست که بر دیده نهد پیکان را
در این بیت هم شاعر مصرع ساختهء خود را با سهل انگاری جمع کرده است. در حال حاضر ربطی برای «سواری گرفتن از بنز» و «عاشقی» وجود ندارد. پیکان در مصرع دوم، معنای اصلی را دارد و معنای ثانویه برساخته شاعر، به صورتی الکن و خام درآمده. چرا که دلیلی برای «بر دیده نهادن خودروی پیکان» برای عاشق وجود ندارد. اما مثلا اگر می گفتیم: «عاشق آن نیست که از یار ببیند بنزش ... الخ» آن وقت توانسته بودیم به جز ارتباط فرمی و بیرونی کلام، ارتباط معنایی داخلی را هم بسازیم.
متناسبند و موزون حرکات دلفریبت
تو گمان کنی ندانم، همه هست بهر جیبت؟
گذشته از قدرت، این بیت کمی گنگ شده است. آیا تناسب حرکات معشوق، به خاطر نگهداری از جیبش است؟» خب کمی غیرمعقول به نظر می رسد! اما متاسفانه نحو جمله چنین چیزی را متبادر می کند. اما اگر منظور این بوده «تناسب حرکات تو به خاطر این است که جیب پری داری» در اینصورت باید عرض کنم، منظور نرسیده است.
مقام عیش میسر نمی شود بی رنج
به جز به رابطه ای یا به ارث بردن گنج
این بیت، بیت خوبی است. رابطه ها چند وجهی ساخه شده است. طعنه و کنایه به ادعای مصرع اول، مصرع دوم را برکشیده و بالا برده است. البته حذف «ی» نکره در انتهای مصرع دوم کمی به سلامت زبان ضربه زده اما در کل، بیت خوب است.
هزار نکته باریکتر ز مو این جاست
نه هر الف بچه ای، رسم خاوری داند
این بیت برای تک بیت خوب نیست. شاید اگر در غزلی بود، می شد با جا انداختن ساخت کلی معنا، آن را برای مخاطظب جا انداخت اما در حال حاضر دو مصرع می توانند کاملاً از هم جدا شوند.
هزار نکته باریکتر ز مو اینجاست
که جز به میکروسکوپ نمیتوان دیدش
این بیت اشکال وزنی دارد. البته واژه های فرنگی در وزن عروضی با سختی جا می شوند اما به هر حال در اینجا وزن کاملاً به هم ریخته است. اما مضمون جالب است. گفتن بدیهیات در موارد متعددی می تواند منجر به ساخته شدن طنز شود.
طایر دولت اگر باز گذاری بکند
شاید این مرتبه پنچر نشود خوشبین باش
این هم از همان بیت هایی است که برای تفنن خوب است اما به اندازهء یک اثر ماندگار قدرت ندارد. البته توجه داشته باشیم که تک بیت های می توانند اثر ماندگار داشته باشند و خود اثری مستقل باشند. مثلاً دکتر اسماعیل امینی می نویسد: در قدیم اینقدر وضع شیخ ها عالی نبود / شیخ صنعان خرقه رهن خانهء خمار داشت!
در حسرتم که ببینم نوه نتیجه ام
هان ای پسر بکوش که روزی پدر شوی
این بیت، بیت خوبی است. سالم است و ارتباط در ان ساخته شده است.
کِش لقمه و ساندویچ رها کن ای پسر
کش میوه دلپذیرتر از شهد و شکر است
این بیت هم اشکال وزنی دارد. ساخت درست وزن این بوده «کش‌لقمه، ساندویچ رها کن تو ای پسر»

منتقد : عبدالله مقدمی

عبدالله مقدمی (زادهٔ ۱۳۵۹ خورشیدی) شاعر، نویسنده، روزنامه‌نگار، طنزپرداز ایرانی است. از سال‌های میانی دههٔ هفتاد شروع به نوشتن کرد. اگر چه تا سال ۱۳۸۰ در جلسات و انجمن‌های تهران و شهرری فعالیت می‌کرد ولی در این سال با عضویت در انجمن شاعران ...



دیدگاه ها - ۰

برای ارسال نظر وارد پایگاه شوید.