نقش حیاتی ردیف در شعر




عنوان مجموعه اشعار : از مجموعه شعر خنده گلدار ( مهبان )
شاعر : محمد سیف


عنوان شعر اول : شکار حیرانیم
با خودم گاهی گلاویزم که من اتفاق تلخ پاییزم .....که من
زمستانی کبا ه در قندیل برد عکس بی رنگی به آویزم که من
تا شکار لحظۀ حیرانیم در نبود خویش میریزم که من
لا اقل در را به رویم وا کنید شهریار شهر تبریزم که من
شعر ای همسایۀ تنهائیم با تو می مانم چو لبریزم که من

عنوان شعر دوم : دلتنگی
شعری همین حالا درونم آرمیده دردی ورم کرده که درمانی ندیده
وقتی زمین زخم های من..نمکزار دلتنگی ام تا آسمان ها قد کشیده

عنوان شعر سوم : سفری از درون
در خود سفری دوباره کردم فکری که به حال پاره کردم
یک نسخه چشیدم از لب تو بر زخم عمیق چاره کردم
تا اخم تورا به قهر دیدم بر بی کسیم نظاره کردم
ای عقربه ها دور شوید دور هر ثانیه را شماره کردم
حلاجم و دلتنگ سر دار از شاهرگم فواره کردم
ای کوس اناالحق برو از من در خود سفری دوباره کردم
نقد این شعر از : انسیه موسویان
دوست خوش ذوق پایگاه نقد، آقای سیف، درود بر شما. سه شعر ارسالی شما را خواندم و به شما و قریحه ی شاعرانه تان آفرین گفتم. شعر اول و سوم در قالب غزل سروده شده اند و شعر دوم قالب مشخصی ندارد. یعنی فقط دو بیت یا یک بند یا پاره است که گویی از وسط یک شعر کامل، جدا شده است. همین ابتدای سخنم خوب است کمی در مورد قالب های شعری صحبت کنیم و بعد از آن به سراغ نکات دیگر برویم.
قالب، در حقیقت، صورت و شکل ظاهری هر شعر است که بر اساس شکل آرایش مصراع ها، چگونگی قرار گرفتن قافیه ها و همچنین تعداد ابیات و مصراع ها مشخص می شود. در واقع شاعر، کلمات را در هر قالب و فرمی که بریزد، شعر، شکل همان قالب را به خود می گیرد. مثل وقتی که آب را در قالب می ریزیم و در یخچال می گذاریم. وقتی آب یخ می زند، دقیقاً شکل همان قالب را به خود می گیرد. حتماً قالب های معروف شعر فارسی را می شناسید؛ غزل، قصیده، مثنوی، رباعی، دوبیتی، چهارپاره، نیمایی، سپید و ...
اینها را گفتم که به این موضوع بپردازم که شکل نوشتاری شعر، با قالب آن ارتباط مستقیم دارد. این ارتباط به گونه ای ست که گاه حتی قبل از خواندن شعر و صرفاً با دیدن متن نوشتاری، می توان قالب شعر را تشخیص داد. در شعرهای شما این نکته رعایت نشده و شما مصراع های شعر خود را در یک سطر و پشت سر هم نوشته اید. در حالی که در غزل معاصر مصرع‌ها زیر هم یا هر دو مصراع ِ یک بیت، مقابل هم نوشته می‌شوند. بی توجهی به شکل نگارشی صحیح شعر، باعث آشفتگی و سردرگمی مخاطب می شود. در مورد شعر دوم شما (دو بیت) نیز این نکته صدق می کند و شما به شکل نوشتاری آن توجه نداشته اید. ( نگاهی به کتاب های شعر چاپ شده در این زمینه می تواند برای شما مفید و راهگشا باشد.)
در غزل اول، ردیف متفاوت و نسبتاً تازه ای انتخاب کرده اید: ( که من) انتخاب ردیف های اسمی، طولانی یا متفاوت، از ویژگی های غزل امروز است. به ویژه در غزل «فرم» که شاعرانی مثل محمد سعید میرزایی در دهه ی هفتاد، آغازگر آن بودند، چنین ردیف هایی بسیار کاربرد داشت و رایج بود. اما نکته ای که در مورد ردیف باید بدانید این است که ردیف صرفاً برای زیبا کردن شعر یا ایجاد موسیقی استفاده نمی شود؛ بلکه در تکمیل معنا و مفهوم شعر نیز نقش به سزایی دارد. به همین دلیل ردیف خوب، ردیفی ست که به اصطلاح، «جواب بدهد» و در هماهنگی معنایی و محتوایی با سایر اجزای شعر به ویژه قافیه باشد. حالا با این توضیح بر می گردیم به شعر شما:

با خودم گاهی گلاویزم که من
اتفاق تلخ پاییزم .....که من

می توان گفت تقریبا در هیچ بیتی، این ردیف، جواب نداده است. یعنی اگر شما تمام ردیف ها را از انتهای ابیات حذف کنید، فقط وزن شعر دچار مشکل می شود اما از نظر معنایی هیچ لطمه ای به شعر وارد نمی شود. انگار از ابتدا این ترکیب «که من» زاید بوده است. ببینید:

با خودم گاهی گلاویزم
اتفاق تلخ پاییزم .....

تا شکار لحظۀ حیرانیم
در نبود خویش می ریزم

لا اقل در را به رویم وا کنید
شهریار شهر تبریزم

شعر ای همسایۀ تنهائیم
با تو می مانم چو لبریزم

(مصراع اول بیت دوم را نتوانستم بخوانم. به گمانم چیزی جا افتاده بود.)
شعر دوم نیز همان گونه که اشاره شد، قالب مشخصی ندارد و گویی یک پاره از وسط شعر دیگری ست. شعر سوم شما اشکالاتی جزئی از نظر وزن دارد. کلمه ی دور در مصراع اول این بیت، باعث به هم ریختگی وزن شده است:
ای عقربه ها دور شوید دور
هر ثانیه را شماره کردم
هم چنین منظور شما را از این جمله درنیافتم:
فکری که به حال پاره کردم

دوست گرانقدر، مطالعه ی فراوان شعر از شاعران برجسته ی دیروز و امروز، در کنار تمرین زیاد برای سرودن و توجه به نکاتی که در نقدها گفته می شود، ضامن موفقیت شما در این راه است. برقرار باشید.

منتقد : انسیه موسویان

متولد اول مرداد 1355 در مشهد كارشناس زبان و ادبيات فارسي از دانشگاه فردوسي مشهد كارشناس ارشد زبان و ادبيات فارسي از دانشگاه علامه طباطبائي شاغل در کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان با سمت کارشناس مسئول ادبیات کودکان و نوجوانان از سال 1374 تا کنون



دیدگاه ها - ۰

برای ارسال نظر وارد پایگاه شوید.