وزن و قافیه به‌اختصار



عنوان مجموعه اشعار : رباعی
عنوان شعر اول : رباعی ۱
من از دوریی یار چنان می گریم
با عکسی به قاب تا اذان می گریم

من خود دیده ام رفتنِ جان را ز تنم
من از غمِ رفت کاروان می گریم

عنوان شعر دوم : رباعی ۲
صبر کن که باده می نوشیم در آخر
ما غم ها را می فروشیم در آخر

فریاد نزن از غم و دل تنگی ها
اندوه را، دار می کشیم در آخر


عنوان شعر سوم : رباعی ۳
از آن وره دیوار خوشی ها چه خبر؟
از مستی و از باده نوشی ها چه خبر؟

آه عمر گذشت و از خوشی خبر نشد
از تمام درد و ناخوشی ها چه خبر ؟
نقد این شعر از : رحمت‌اله رسولی‌مقدم
سلام به دوست تازه‌ی پایگاه نقد شعر که سه سروده برای نقد و بررسی ارسال کرده‌اند. دوست گرامی ما در سن نوجوانی است و سابقه‌‌ی سرایش خیلی پایینی دارد، و احتمالا اولین نوبت‌هایی‌ست که ذوق‌آزمایی می‌کند. به همین خاطر با وزن آشنایی ندارد.
برای سرودن، قبل از نکات فنی و ادبی شعر، لازم است که یک‌سری مقدمات را بیاموزیم و رعایت کنیم، تا بتوان به سروده‌مان شعر گفت. دو تا از این مقدمات مهم وزن و قافیه هستند. برای آموختن آن‌ها ‌می‌توانیم کتاب عروض و قافیه‌ی گروه علوم انسانی دوره‌ی دبیرستان را بخوانیم یا جزوه‌های ساده‌تری که موجود است. یاد گرفتن ۹۹ درصد مسائل اصلی وزن و قافیه طی یک روز هم امکان‌پذیر است و کار سختی نیست.
• قافیه حرف یا حروف مشترک پایان کلمات غیرتکراری است در پایان کلماتی که به‌تنهایی معنا  دارند. در یک تعریف دیگر، که البته رایج‌تر است و ما آن را در نظر می‌گیریم، قافیه به کلماتی گفته می‌شود که در پایان مصراع‌های یک شعر آمده‌اند و یک یا چند حرف مشترک در پایان‌شان وجود دارد. مثل پریدن و کشیدن در این بیت از حسین منزوی:
خیال خام پلنگ من به سوی ماه پریدن بود
و ماه را ز بلندایش به روی خاک کشیدن بود
• حروف بعد از آخرین مصوت‌های بلند هر کلمه( آ_ ای_ او) و پس از آخرین مصوت‌های کوتاه هر کلمه( َ  ِ  ُ) حروف قافیه محسوب می‌شوند. مثلا بار و کار، زور و دور، دیر و سیر، هَست و شکَست، پُر و آجُر، یاسِر و معاصِر.
• مصوت‌های بلند آ و او اگر به تنهایی در آخر کلمات بیایند، آن کلمات با هم هم‌قافیه‌اند. مثل دریا و صحرا، آهو و گیسو.
• نکته‌ی بعدی اینکه اگر کلماتمان حروف الحاقی داشتند، دست روی حروف الحاقی می‌گذاریم و باید بقیه‌ی آن دو کلمه، حروف قافیه را داشته باشند. مثلا در همین بیت منزوی، حروف الحاقی پریدن و کشیدن، ن است. ن را حذف می‌کنیم، می‌ماند پرید و کشید. خب اینجا ید در هر دو کلمه، حروف قافیه هستند و قافیه مشکلی ندارد. حالا در شعری که شما ارسال کرده‌اید، می‌نوشیم و می‌فروشیم و می‌کشیم را در یک رباعی داریم. حالا حروف الحاقی آن‌ها را حذف می‌کنیم، می‌ماند: نوش، فروش، کش. الان نوش با فروش هم‌قافیه‌اند، چون بعد از آخرین مصوت ( او) یک حرف مشترک دارند( ش). اما کِش با نوش و فروش هم قافیه‌ نیست، چون آخرین مصوت کش با آخرین مصوت آن دو، یکی نیست. پس می‌کشیم با می‌نوشیم و می‌فروشیم، هم‌قافیه نیست.
• در رباعی سوم، خوشی ها و باده‌نوشی‌ها را هم بررسی می‌کنیم. حروف الحاقی‌شان را حذف می‌کنیم، می‌ماند: خُوش، نوش. خب آخرین مصوت این دو یکی نیست، زیرا آخرین مصوت در خوش صدای ( ُ) می‌دهد و اخرین مصوت در نوش صدای ( او) می‌دهد.  یعنی ۹۹ درصد مسائل قافیه، همین سه پاراگراف بود که عرض کردم.
• در مورد وزن، خب در یک تعریف کلی باید ریتم مصرع‌ها در شعر موزون یکسان باشد و تعداد هجاها و بلند و کوتاه بودن آن‌ها مثل هم باشد.
• ما سه نوع هجا داریم: هجای کوتاه، هجای بلند و هجای کشیده.
• هجای کوتاه، از یک مصوت کوتاه( َ  ِ  ُ) و یک صامت( بقیه‌ی حروف الفبا به جز مصوت‌ها) تشکیل شده است. بَ، نُ و... .
• هجای بلند از یک مصوت کوتاه و دو صامت، یا یک مصوت بلند و یک صامت تشکیل می‌شود. مثل دَر، ما و... .
• هجای کشیده یک واج از هجای بلند بیشتر دارد، مثل ماس در کلمه‌ی 《 ماست》.
• بعد از یاد گرفتن هجاها، ما هر مصرع را تقطیع می‌کنیم. بعد یکی‌یکی زیرشان مشخص می‌کنیم که هجای کوتاه، بلند یا کشیده هستند.
یعنی بر اساس ریتمی که شعر را می‌خوانیم، واژه‌ها را بخش‌بخش می‌کنیم و می‌نویسیم. مثل همان مصرع حسین منزوی را( خیال خام پلنگ من به سوی ماه پریدن بود). ( u علامت هجای کوتاه و _ علامت هجای بلند است):
خِ /یا /لِ /خا /مِ /پَ /لَن /گِ /من
U / _ /u / _/ u/ u / _ / u / _
بِ /سو /یِ /ما /هُ /پَ /ری /دن /بود
U / _ /u / _/ u/ u / _ / u / _

خب می‌بینیم که تعداد هجاها و کوتاهی و بلندی آن‌ها مثل هم است. پس وزن این دو مصرع درست است و بر یک ریتم است.
• در هر سه رباعی ارسالی شما، فقط سه مصرع بر وزن صحیح رباعی است. می‌دانید که رباعی یک وزن خاص دارد( مستفعل مستفعل مستفعل فع) و کل رباعی‌های تاریخ بر همین یک وزن ساخته شده‌اند.
• در شعرهای شما مصرع‌های:
۱. من از غمِ رفت کاروان می گریم
۲. فریاد نزن از غم و دل تنگی ها
۳.از آن ور دیوار خوشی ها چه خبر؟

وزنشان درست مثل وزن رباعی است. باقی مصرع‌ها یکی‌دو هجا کم و زیاد دارد که اگر تقطیع کنید، متوجه آن‌ها خواهید شد و کم‌کم یاد می‌گیرید چطور وزنشان را درست کنید.
• وزن اصلا سخت نیست و فقط برای این است که آهنگ و ریتم شعرمان یکسان باشد و گوش‌نواز، وگرنه این سخت‌گیری لازم نبود. شما بعد از مدتی سزودن و تقطیع کردن، کم‌کم به شکل ذهنی و سماعی( شنیدن با گوش) متوجه وزن خواهید شد و دیگر لازم نیست همیشه تقطیع کنید.
• شما حتما ذوق و استعداد و علاقه دارید، پس با فراگرفتن این مقدمات، باز هم بسرایید و برای پایگاه نقد شعر ارسال کنید، تا قدم به قدم پیشرفت‌تان را شاهد باشیم. منتظرم که باز از شما در پایگاه نقد، شعر بخوانم. موفق باشید!

منتقد : رحمت‌اله رسولی‌مقدم

متولد ۵ خرداد ۶۹ یاسوج؛ شاعر و ویراستار؛ تحصیلات کارشناسی ارشد ارزیابی و آمایش سرزمین



دیدگاه ها - ۰

برای ارسال نظر وارد پایگاه شوید.