بازهم تداعی و تبادر / دکتر اسماعیل امینی



گاهی تبادر در تجربه­‌های عینی اتّفاق می‌­افتد؛ مثلاً وقتی تنگ ماهی قرمز را می‌­بینیم، حال و هوای عید و سفره­‌ی هفت­‌سین در ذهن­‌مان متبادر می­‌شود. این حالت آشنا برای همگان، در شعر بسیار کاربرد دارد و شعرهای دل­‌انگیزی بر اساس همین تبادر تجربی و آمیختگی میان حواس بیرونی و دریافت­‌های ذهنی، شکل گرفته­‌اند:

«من اناری را

می­‌کنم دانه، به دل می­‌گویم

خوب بود این مردم

دانه­‌های دل­شان پیدا بود.

می­‌پرد در چشمم آب انار

اشک می­ریزم

مادرم می­خندد

رعنا هم».

تبادر بر اساس شباهت­‌ها شکل می‌­گیرد؛ مانند شباهت دانه­‌های انار با دل مردم در پوشیدگی و پنهان ماندن. ممکن است که بگوییم این همان تشبیه و وجه شبه است که البتّه سخن درستی‌­ست، امّا باید به این نکته توجّه کنیم که در این­جا تشبیه انجام نشده و فقط یک تصویر و تجربه، یک تصویر یا مفهوم دیگر را به ذهن متبادر کرده است:

«دشمنان من کجا هستند؟

فکر می­‌کردم

در حضور شمعدانی­‌ها شقاوت آب خواهد شد»

ببیند در این شعر، چگونه «شمعدانی» که نام گلی­‌ست، شمع را به ذهن متبادر می­‌کند و آن­گاه شمع، آب شدن را به یاد می­‌آورد؟ و آب، سنگ را و شقاوت، سنگ­دلی را متبادر می­‌کند. گاهی تبادر بر اثر شباهت کلمات، صورت می‌گیرد:

«به ره تو بس­که نالم، ز غم تو بس­که مویم،

شده‌­ام ز ناله نالی، شده‌­ام ز مویه مویی

همه خوش­دل آن که مطرب بزند به تار چنگی

من از آن خوشم که چنگی بزنم به تار مویی»

در این دو بیت، نقش شباهت الفاظ در تبادر، کاملاً نمایان است؛ یعنی کلماتی که از نظر ظاهری شبیه هم هستند، در ذهن شاعر و خواننده، یکدیگر را به همراه مفاهیم و تصاویر متبادر می­‌کنند. برخی از تبادرهای لفظی، ملایم‌­تر و پنهان­‌ترند:

«هر شب که چشم پنجره‌­ها بسته می‌­شود

یادی که می­‌وزد به دلم بی­‌صدا تویی»

در این بیت، «یادی که می­‌وزد» برای خواننده­‌ی شعر، «بادی که می‌­وزد» را متبادر می­‌کند. توجّه به این قابلیت زبان، می­‌تواند راه­گشای شاعر در انتخاب کلمات باشد. مثلاً اگر جمله­‌ی «شاید باور نمی­‌کنی» را به این شکل بنویسیم: «انگار باور نمی­‌کنی»، کلمه‌ی «انگار» می­تواند «انکار» را به ذهن متبادر کند که در القاء حسّی معنا در ضمیر ناخودآگاه مخاطب مؤثّر خواهد بود.

 

منبع: کتاب "جلسه شعر" نشر شهرستان ادب




در تلگرام به اشتراک بگذارید
ارسال کننده مقاله : غلامرضا طریقی
دیدگاه ها - ۰

برای ارسال نظر وارد پایگاه شوید.