مضمون‌سازی و مضمون‌بازی / دکتر اسماعیل امینی



دکتر اسماعیل امینی

شاعر برای بیان اندیشه و یافته‌های خود از همه‌ی قابلیت‌های سخن بهره می‌گیرد. مضمون‌سازی یکی از این قابلیت‌هاست. به یاری مضمون، گاهی سخن شاعر زیباتر و موثرتر می‌نماید. مضمون ممکن است یک تشبیه باشد.

مثلا برای بیان جدایی و ناممکن بودن وصال حسین منزوی می گوید:

"من و تو آن دو خطیم آری موازیان به ناچاری

که هر دو باورمان زآغاز به یکدگر نرسیدن بود"

گاهی مضمون با اشاره به رخدادهای مشهور ساخته می‌شود که به آن "تلمیح" می‌گویند. مانند این بیت از محمدکاظم کاظمی:

"عاقبت گاو طلا شیر بلا داد اینجا

خمره‌ی زر می تسلیم به ما داد اینجا"

برخی از مضمون‌ها با نگاهی به زنجیره‌ی تناسب‌های رایج در فرهنگ شعری خلق می‌شود. مثل انبوه بی شمار شعرهای گل و بلبلی و شمع و پروانه‌ای که از آن همه پرگویی‌ها تنها ابیاتی معدود، حاصل خلاقیت شاعرانه است و خواندنی و به یاد ماندنی است. روش‌های مضمون‌سازی، البته بیش از این‌هاست که برشمردم. اما حاصل همه‌ی آن روش‌ها اگر در خدمت سخن و اندیشه‌ی شاعر باشد، راه به جایی می‌برد وگرنه چیزی نخواهد بود جز بازی با کلمات و مفاهیم. مضمون چنان که از لفظ آن پیداست، شیوه‌ای است که شاعر در ضمن آن به بیان سخن خویش می‌پردازد. بنابراین هرگز نمی‌تواند جایگزین درونمایه و اندیشه و دریافت شاعرانه شود. بازی با مضمون‌ها، البته سرگرم کننده است که از دیرباز تفنن اوقات فراغت اهل سخن بوده است. اما برخی تهی‌دستان عرصه‌ی اندیشه و کشف، این بازی را جدی پنداشته‌اند و بر سر آن عمر فرسوده‌اند و ورق سیاه نموده‌اند. باری، طرفه این است که در روزگار ما این تهی‌دستان عرصه‌ی اندیشه و کشف شاعرانه، پرشمارتر از همیشه‌اند و آن بازی سرگرم کننده با مضمون‌ها که اتفاقا بسیار مشتری پسند و عوام فریب است، بازار پر رونقی دارد، چندان که بر این پندار بیهوده دفترهای شعر با شمارگان انبوه نشر می‌شود و جریان‌ها و مکتب‌های شعری برساخته‌اند و چه مایه‌ی تفاخرها و تبخترها که : "بیایید و بنگرید که ما شعر را به چه پایه‌ای از تجدد و نوآوری رسانده‌ایم!"

"مارگیری اژدها آورده است

بوالعجب نادر شکاری کرده است"

سر آن ندارم که با ذکر نمونه و مصادیق برای مضمون‌بازی، بر خاطری غبار بنشانم که چون نیک بنگری رد این بیهودگی را در این سو آن سوی سرزمین سخن خواهی یافت.

 

منبع: کتاب "جلسه شعر"، نوشته ی دکتر اسماعیل امینی، نشر شهرستان ادب

 

 




در تلگرام به اشتراک بگذارید
ارسال کننده مقاله : غلامرضا طریقی
دیدگاه ها - ۲
ابراهیم حسنلو » چهارشنبه 28 شهریور 1397
مطلب ارزشمندی بود. سپاسگزار
هاله زارع » شنبه 31 تیر 1396
درود و سپاس

برای ارسال نظر وارد پایگاه شوید.